चाकणच्या संग्रामदुर्गाचा संपूर्ण इतिहास, शाइस्तेखानाचा वेढा, फिरंगोजी नरसाळांचा पराक्रम, किल्ल्याची रचना आणि पर्यटन माहिती जाणून घ्या.
महाराष्ट्रातील अनेक किल्ले स्वराज्याच्या इतिहासाचे साक्षीदार आहेत. त्यापैकी पुणे जिल्ह्यातील चाकण येथे असलेला संग्रामदुर्ग हा पराक्रम, निष्ठा आणि बलिदान यांचे प्रतीक मानला जातो. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यासाठी लढलेल्या वीरांच्या शौर्यकथांमध्ये संग्रामदुर्गाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. विशेषतः किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा यांनी दाखवलेला अद्वितीय पराक्रम आजही प्रत्येक मराठी माणसाच्या अभिमानाचा विषय आहे.
संग्रामदुर्ग कुठे आहे?
संग्रामदुर्ग हा पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यातील चाकण शहराच्या मध्यभागी स्थित आहे. पुणे-नाशिक महामार्गालगत असलेला हा भुईकोट किल्ला आजही इतिहासाची साक्ष देत उभा आहे.
किल्ल्याची स्थापना
चाकण परिसराला प्राचीन काळापासून ऐतिहासिक महत्त्व लाभले होते. यादवकालीन काळात येथे संरक्षणात्मक बांधकाम अस्तित्वात असल्याचे मानले जाते. पुढे बहामनी, निजामशाही आणि आदिलशाही राजवटींच्या काळात किल्ल्याची अधिक मजबुती करण्यात आली.
इ.स. 1647 च्या सुमारास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी चाकण किल्ला स्वराज्यात सामील केला आणि त्याला “संग्रामदुर्ग” हे नाव दिले. “संग्राम” म्हणजे युद्ध. पुढे या नावाला साजेसा इतिहास या किल्ल्याने अनुभवला.
स्वराज्यातील महत्त्व
पुणे, जुन्नर, अहमदनगर आणि कोकण यांना जोडणाऱ्या महत्त्वाच्या मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी संग्रामदुर्ग अत्यंत उपयुक्त होता. त्यामुळे स्वराज्याच्या संरक्षण व्यवस्थेत या किल्ल्याला विशेष स्थान होते.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी किल्ल्याची जबाबदारी पराक्रमी सरदार फिरंगोजी नरसाळा यांच्याकडे सोपवली होती.
शाइस्तेखानाचा वेढा
इ.स. 1660 मध्ये औरंगजेबाने दक्षिणेत स्वराज्य मोडून काढण्यासाठी शाइस्तेखानाला मोठ्या सैन्यासह पाठवले. शाइस्तेखानाने पुणे ताब्यात घेतल्यानंतर संग्रामदुर्ग जिंकण्याचा निर्णय घेतला.
जून 1660 मध्ये मुघल सैन्याने किल्ल्याला वेढा घातला. किल्ल्यावर अवघे 300 ते 350 मावळे होते, तर मुघल सैन्य हजारोंच्या संख्येने होते. तरीही फिरंगोजी नरसाळा यांनी हार मानली नाही.
56 दिवसांचा संघर्ष
मुघल सैन्याने तोफांचा प्रचंड मारा सुरू केला. परंतु किल्ल्यातील मावळ्यांनी शौर्याने प्रतिकार केला. दिवसेंदिवस परिस्थिती कठीण होत गेली. अन्नसाठा कमी होत होता, दारूगोळा संपत चालला होता, तरीही मराठ्यांनी किल्ला सोडला नाही.
सुमारे 56 दिवस संग्रामदुर्गावर लढाई सुरू होती. अखेर मुघल सैन्याने किल्ल्याच्या तटाखाली भुयार खोदून स्फोट घडवून आणला. तटबंदीचा मोठा भाग उद्ध्वस्त झाला.
तरीसुद्धा फिरंगोजी नरसाळा आणि मावळ्यांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत लढा दिला. अखेरीस किल्ला मुघलांच्या ताब्यात गेला.
फिरंगोजी नरसाळांचा गौरव
फिरंगोजी नरसाळा यांच्या शौर्याने शाइस्तेखान स्वतः प्रभावित झाला होता. त्याने फिरंगोजींना मुघल सेनेत सामील होण्याची ऑफर दिली. मात्र फिरंगोजींनी ती ठामपणे नाकारली आणि स्वराज्याशी निष्ठा कायम ठेवली.
ही घटना मराठी इतिहासातील निष्ठा आणि स्वाभिमानाचे सर्वोत्तम उदाहरण मानली जाते.
किल्ल्याची रचना
संग्रामदुर्ग हा भुईकोट प्रकारातील किल्ला आहे. किल्ल्याभोवती मजबूत तटबंदी आणि खोल खंदक होता. संरक्षणाच्या दृष्टीने त्याची रचना अत्यंत प्रभावी मानली जात होती.
आजही किल्ल्याचे काही बुरुज, तटबंदीचे अवशेष आणि प्रवेशद्वार पाहायला मिळतात.
आजची स्थिती
शहरीकरणामुळे किल्ल्याचा बराचसा भाग नष्ट झाला आहे. तरीही उरलेले अवशेष इतिहासप्रेमींना आकर्षित करतात. महाराष्ट्र शासन आणि स्थानिक संस्था किल्ल्याच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न करत आहेत.
कसे जाल?
- पुणे ते चाकण अंतर : सुमारे 35 किमी
- मार्ग : पुणे – भोसरी – मोशी – चाकण
- प्रवास वेळ : अंदाजे 1 तास
निष्कर्ष
संग्रामदुर्ग हा केवळ एक किल्ला नाही, तर स्वराज्याच्या निष्ठावंत सैनिकांच्या त्यागाची आणि पराक्रमाची सजीव आठवण आहे. फिरंगोजी नरसाळा यांनी दाखवलेले धैर्य आणि स्वराज्याप्रती असलेली निष्ठा आजही प्रत्येक मराठी माणसाला प्रेरणा देते. त्यामुळे इतिहासाची आवड असणाऱ्या प्रत्येकाने संग्रामदुर्गाला भेट देऊन हा गौरवशाली वारसा अनुभवायला हवा.